«Адамға үйретуге болмайтын жалғыз нәрсе – ниет пен құлшыныс»

Қазақстандағы спорт маркетингі соңғы жылдары қарқынды дамып келеді. Бүгінде көптеген клубтар мен лигалар өзін тек жарыс ұйымдастыратын спорт ұйымы ретінде емес, жанкүйерлермен тығыз байланыс орнататын, қоғам назарын аударатын және өзіндік келбеті мен құндылықтарын қалыптастыратын заманауи бренд ретінде дамытуға ден қойып отыр.

QOFA ұйымының BASTA! білім беру жобасы аясындағы жаңа сұхбаттың кейіпкері – QJ League мен «Шахтёр» футбол клубының медиа және маркетинг бағытына жетекшілік ететін Антон Лысяк. Ол әр жылдары «Тобыл», «Қайрат», «Астана» баскетбол клубында қызмет атқарып, UEFA жобаларымен және Қазақстандағы бірқатар ірі спорттық бастамалармен жұмыс істеген.

Сұхбат барысында Антон спорт саласына қалай келгені, еліміздегі спорт маркетингінің бүгінгі ахуалы мен болашағы, QJ League жобасының қалыптасу жолы, «Шахтёр» клубының алдында тұрған негізгі міндеттер туралы ой бөлісті. Сондай-ақ ол жас мамандар үшін білім беру бастамаларының маңызына тоқталып, қазақстандық спорттың әлемдік тәжірибеден алар тағылымы жөніндегі көзқарасын ортаға салды.

Мансаптың бастауы, білім және саладағы тәжірибе

– Спорттық медиа саласындағы жолыңыз қалай басталды? Сізді спортқа не алып келді?

– Менің бұл салаға келу жолым оңай болған жоқ. Тіпті спорттық маркетинг пен спорт журналистикасында жұмыс істеймін деп ешқашан ойламадым. Барлығы кездейсоқ басталды деуге болады.

Мектепте оқып жүрген кезімде, интернет бүгінгідей дамымаған шақта, шамамен 2009 жылдары Қостанай қаласында тұрдым. Сол кезде «Тобыл» футбол клубының ресми сайтындағы материалдардың сапасы мен саны көңілімнен шықпайтын. Сондықтан жаңалықтары жиірек жарияланатын, мазмұны тартымды әрі қызықты болатын өз сайтымды ашсам деген ой келді.

Осылайша жеке сайтымды іске қостым. Ол кезде Ucoz платформасы кең таралған еді. Біраз уақыт өткен соң, жанкүйерлер форумдары арқылы клуб өкілдерінің назарына іліктім. Сол уақытта «Тобылдың» жаңа ресми сайтын әзірлеп жүрген жас мамандар маған хабарласып: «Бөлек жұмыс істегенше, күшімізді біріктіріп, бір мықты сайт жасайық», – деп ұсыныс айтты.

Мен бұл бастаманы бірден қолдадым. Шынын айтсам, еңбекақы алған жоқпын. Бірақ ол кезде мен үшін одан да құнды нәрсе болды – клуб маған арнайы аккредитация берді. Соның арқасында стадионға еркін кіретін мүмкіндікке ие болдым. Ол жылдары матчтарға көрермен көп жиналатын, билет табу оңай емес еді. Ал мектептің жоғары сынып оқушысы үшін мойнында аккредитациялық бейджі бар «маңызды адам» болып жүрудің өзі ерекше әсер қалдыратын.

Менің спорт саласындағы жолым осылай басталды. Кейін бұл қызығушылық кәсіби таңдауымның негізіне айналып, журналистика факультетіне оқуға түстім. Жалпы, спорттық медиаға деген ықыласым бала кезден бар еді.

Сол жылдары Kiwi.kz деген портал болатын. Оны Қазақстандағы YouTube-тың алғашқы баламаларының бірі деуге келеді. Платформада бейнесіз, тек дыбыстық тікелей эфирлер жүргізуге мүмкіндік берілетін. Қазақстан Премьер-лигасының турлары кезінде өзімнің шағын онлайн эфирімді қосып, бүгінгі тілмен айтқанда мультикаст жүргізетінмін. Әртүрлі қалалардағы матчтардың барысын, есептердің өзгеруін көрермендерге жедел жеткізіп отырдым.

Ақпаратты түрлі сайттардан, форумдардан және басқа да дереккөздерден жинайтынмын. Матчтарды онлайн бақылап, әр жерде болып жатқан оқиғаларды қадағалап, бәрін бірден эфирде айтып беретінмін.

Қазір кең тараған стриминг мәдениеті енді ғана қалыптаса бастаған кезеңде менің осындай тәжірибем болған. Ал кейін бұл әуестік кәсіби журналистикаға ұласып, футбол клубындағы ресми қызметпен жалғасты. Сол сәттен бастап мен тек аккредитациямен матч көретін жанкүйер емес, спорт индустриясының толыққанды мүшесіне айналдым.

– «Тобыл», «Қайрат», «Астана» баскетбол клубы және басқа да жобалардағы жұмыс тәжірибеңіз кәсіби дамуыңызға әрі спорттық өнімге деген қазіргі көзқарасыңызға қалай әсер етті?

— Менің ойымша, еңбек жолымдағы әрбір ұйым кәсіби қалыптасуыма айтарлықтай ықпал етті.

«Тобылда» еңбек жолымды бастап, алғашқы тәжірибемді жинадым. Ал «Қайратта» корпоративтік спорт жүйесінде жұмыс істеудің қыр-сырын меңгердім деуге болады. Себебі бұл клубта медиа мен маркетинг бағыттары жақсы жолға қойылған, құрылымы қалыптасқан үлкен жүйе болды.

Кейін Германияның Лейпциг қаласына барып, спорт менеджменті мамандығы бойынша білім алдым. Оқуды аяқтаған соң Қазақстанға үлкен мақсаттармен, спорт саласына жаңашылдық енгізуге деген құлшыныспен оралдым.

«Астанадағы» тәжірибеге келсек, мен үшін ең маңыздысы әрі ең пайдалысы – көзқарас аясын кеңейткені болды. Жалпы медиа жұмысының негізгі қағидалары спорт түріне қарамастан ұқсас болғанымен, баскетболдың өзіндік ерекшеліктері бар. Егер футболда көбіне Батыс Еуропаға, Англия Премьер-лигасы мен жетекші еуропалық чемпионаттарға назар аударсақ, баскетболдағы басты бағдар – NBA. Бұл маған баскетбол әлемінде болып жатқан үрдістерді тереңірек бақылауға, саланың дамуын жан-жақты зерделеуге мүмкіндік берді. Әсіресе идеялар, визуалдық шешімдер және түрлі контент форматтары тұрғысынан бұл кезеңнің әсері ерекше болды деп ойлаймын.

Жұмыс істеген әрбір ұйым бүгінгі айналысып жүрген ісіме өз үлесін қосты. Әрқайсысынан өзім үшін маңызды тәжірибе жинадым. Сонымен қатар УЕФА-ның ресми сайтымен жұмыс істеу тәжірибесі де болды. Әрине, бұл аса жоғары лауазым емес еді. Дегенмен УЕФА маған жұмыс үдерістерін тиімді ұйымдастыру мәселесінде көп нәрсе үйретті. Ол жақта барлық процесс өте жоғары деңгейде жүйеленген әрі нақты реттелген. Қазіргі жобаларымда сол тәжірибені қолдануға және енгізуге тырысамын.

– Қазақстандағы спорттық маркетингтің даму болашағын қалай бағалайсыз? Сіздің ойыңызша, қандай халықаралық тәжірибеге сүйенген жөн

— Меніңше, біз бұл саланың әлі де бастапқы даму кезеңдерінің бірінде тұрмыз. Мүмкін, ең алғашқы сатыдан өтіп кеткен шығармыз, бірақ толық қалыптасқан индустрия деңгейіне әлі жеткен жоқпыз.

Сондықтан қазіргі таңда бізге тың нәрсе ойлап табуға тырысудан бұрын, әлемде әлдеқашан өзін дәлелдеген озық тәжірибелерді сапалы түрде игеру маңыздырақ. Спорттық маркетинг саласында көптеген тиімді тәсілдер бұрыннан бар және олар әртүрлі елдерде табысты қолданылып келеді.

Ең алдымен медиа, маркетинг, жанкүйерлермен жұмыс, аудиторияны тарту және олармен тұрақты байланыс орнату бағыттарында кем дегенде Еуропаның жақсы орташа деңгейіне жетуіміз қажет деп есептеймін. Осы деңгейге көтерілгеннен кейін ғана өзіміздің бірегей тәсілдеріміз бен жаңа шешімдеріміз туралы айтуға болады. Қазақстанның спорттық маркетингте ерекше даму жолы болуы керек деп ойламаймын. Керісінше, әлемдегі үздік тәжірибелерге сүйеніп, солардың тиімді тұстарын енгізген дұрыс.

Жеке өзіме Батыс Еуропаның тәжірибесі жақын. Қазақстандағы спорт индустриясы Англияның жетекші клубтары мен Еуропадағы алдыңғы қатарлы спорт ұйымдарының даму бағытына ұқсас жолмен дамығанын қалаймын. Әрине, АҚШ-та да қызықты тәжірибелер жетерлік. Әсіресе аудиториямен жұмыс істеу мен контент өндіру саласында олардың үлгі аларлық жобалары көп. Алайда жалпы алғанда еуропалық модель маған анағұрлым жақын әрі түсінікті. Ал Жапония, Оңтүстік Корея және басқа да Азия елдерінің тәжірибесі қызықты болғанымен, маған еуропалық бағыт әлдеқайда жақын көрінеді.

Сондықтан идеалды жағдайда Қазақстандағы спорттық маркетинг Англия мен Еуропаның жетекші елдерінде қалыптасқан кәсіби стандарттар мен заманауи тәсілдерге барынша жақын болуы керек деп есептеймін.

QJ League және заманауи спорттық өнім

– QJ League алғаш құрылған кезде лиганы қандай деңгейде көргіңіз келді? Сіздің ойыңызша, бұл жоба Қазақстандағы өзге спорттық бастамалардан қысқа уақыт ішінде қалай ерекшелене алды?

— Шынын айтсам, QJ League жолының басында тұрған кезде оның болашақта қандай ауқымды жобаға айналатынын ешқайсымыз нақты болжай алған жоқпыз. Бүгінде бұл – тек Қазақстанға ғана емес, футбол ортасына кеңінен танылған, шетелде де белгілі брендке айналған жоба. Бұл сұраққа да, лиганың табысы туралы келесі сұраққа да бір жауап беруге болады деп ойлаймын. QJ League жетістігінің басты себебі – адамдар. Жобаны алғаш күннен бастап бірге құрған және бүгінге дейін дамытып келе жатқан мамандар.

Біз өте мықты команда жинай алдық. Бірақ одан да маңыздысы – сол командаға үлкен сенім артылды. Лига басшылығы, атап айтқанда Рохус Шох пен Тимур Турлов бастамаларымызға қолдау көрсетіп, шығармашылық еркіндік берді.

Меніңше, табыстың негізгі факторларының бірі дәл осы болды. Егер жаңа идея ұсынғаның үшін шектелмей, керісінше батыл қадамдарға ынталандырылсаң, өзің де тың дүниелер жасауға ұмтыласың. Қалыптасқан шеңберден шығып, жаңа форматтарды іздейсің, тәжірибе жасап көресің. Сондықтан бүгінгі QJ League-тің келбетін қалыптастырған ең басты күш – адамдар және сол адамдарға берілген мүмкіндік.

Жобаның бастапқы тұжырымдамасына келсек, бәрі дәл жоспарлағандай болды деп айта алмаймын. Әрине, белгілі бір мақсатымыз болды. Біз жасөспірімдер футболын кәсіби деңгейге көтеріп, оны заманауи әрі тартымды өнімге айналдырғымыз келді. Көрермен қызығушылығын тудыратын, сапасымен ерекшеленетін және әлемдік үздік тәжірибелерге сүйенетін жоба жасауды көздедік.

Қазір қарап отырсақ, осы мақсаттардың басым бөлігіне қол жеткіздік деп айтуға болады. Әрине, барлық бағыт бойынша мінсіз нәтиже көрсеттік деуден аулақпын. Дегенмен көптеген көрсеткіштер бойынша QJ League шетелдік бірқатар жобалардан кем түспейді. Тіпті кей тұстарда бастапқыда өзіміз күткен нәтижеден де жоғары деңгейге шықтық деп ойлаймын. Сондықтан жоба алғашқы ойымыздан өзгеше қалыптасқанымен, көптеген бағытта біздің күткенімізден де асып түсті.

– Лиганың медиа және маркетинг жүйесін нөлден қалыптастыру кезінде ең үлкен қиындық қандай болды? Бүгінде жасөспірімдер футболының да толыққанды спорттық медиажоба бола алатынын қоғамға дәлелдеу қаншалықты қиын?

— Ең үлкен сынақ – дұрыс команданы жасақтау болды. Өйткені біздің мамандар еліміздің әр өңірінен жиналды. Басшылық бұл туралы жиі айтады және бұл расында да біздің басты ерекшеліктеріміздің бірі. Біз әртүрліміз. Әртүрлі ортада өстік, әртүрлі футбол мәдениетін көрдік. Бір кеңседе «Қайраттың» жанкүйері де, «Ақтөбенің» жанкүйері де отырып, ортақ мақсат үшін жұмыс істей алады. Меніңше, бұл өте құнды нәрсе. Әрқайсысы өз клубынан, өз ортасынан алған ең жақсы тәжірибесін жобаға алып келді. Білімімен, энергиясымен, сапалы өнім жасауға деген ниетімен бөлісті. Сондықтан көзқарастар мен тәжірибелердің осындай алуан түрлілігі QJ League-тің күшті тұстарының біріне айналды. Ал жасөспірімдер футболының қызықты әрі сұранысқа ие спорттық өнім бола алатынын дәлелдеуге келсек, бұл жұмыс әлі де жалғасып жатыр. Барлығының көзқарасын толық өзгерттік деп айта алмаймын.

Біз өңірлік әкімдіктермен, спорт басқармаларымен, жергілікті атқарушы органдармен тұрақты түрде кездесулер өткіземіз. Әрбір матч күні тек ойын ұйымдастырумен шектелмейді, сонымен қатар жергілікті қауымдастықтармен және аудиториямен жұмыс қатар жүреді.

Бұл жұмыстың нәтижесі де байқалып келеді. Матчтарға көрермендер келе бастады, лигаға және оның жобаларына қызығушылық артып жатыр. Алайда мұндай бағытта жылдам нәтиже болады деп ойламаймын. Мысалы, АҚШ-та мектеп және студенттік спорт мәдениеті ондаған жыл бойы қалыптасты. Ол бір күнде немесе бірнеше жылдың ішінде пайда болған жоқ. Бізде де дәл солай. Жасөспірімдер футболына және жалпы жастар спортына деген қоғамдық көзқарастың өзгеруі үшін уақыт қажет. Сондықтан біз дұрыс бағытта келе жатырмыз деп есептеймін. Өзгеріс бар, даму бар. Бірақ жасөспірімдер футболы еліміздің спорт мәдениетінде өз орнын толық иеленуі үшін әлі де жүйелі жұмыс пен уақыт қажет болады.

– QJ League аясында жүзеге асқан жобалар мен бастамалардың ішінде лиганың дамуына ерекше әсер еткен, ең сәтті жобалар ретінде қайсысын атар едіңіз?

— Меніңше, ең сәтті жобалардың бірі – All-Star матчтары мен маусымның жабылу салтанаттары болды. Уақыт өте келе бұл шаралар QJ League күнтізбесіндегі ең маңызды әрі ең ауқымды оқиғаларға айналды.

Бүгінде олар көрермен қамтуы, аудиторияның қызығушылығы және ақпараттық әсері жағынан лиганың басты іс-шаралары саналады. Кей жағдайда ауқымы жағынан кәсіби футболдағы жекелеген жобалардан да кем түспейді, тіпті кейбір көрсеткіштер бойынша олардан озып кететін тұстары бар.

Әрине, жалпы кәсіби футболмен бәсекелесу оңай емес. Бірақ маусымдағы осы екі негізгі шара кезінде біз аудиторияның қызығушылығы, қаралым саны мен ақпараттық қамту тұрғысынан өте жақсы нәтижелер көрсетіп келеміз.

Ал кең аудиторияға онша байқала бермейтін, бірақ біз үшін маңызы зор жобалар туралы айтсақ, ең алдымен лиганың екінші маусымында ұйымдастырылған комментаторлар байқауын атап өтер едім.

Бұл жоба арқылы QJ League бірнеше жаңа комментаторды анықтап, эфирге шығаруға мүмкіндік алды. Сол байқаудың жеңімпаздарының бірі – бүгінде Qazsport арнасында жұмыс істейтін Мұрғұлан Жақып.

Әрине, оның жетістігін тек өзімізге телуге болмайды. Дегенмен белгілі бір деңгейде оның кәсіби жолына ықпал ете алдық деп ойлаймын. Себебі QJ League оның қабілетін кең аудиторияға танытуға және тәжірибе жинауына мүмкіндік берген алғашқы алаңдардың бірі болды.

Біз үшін маңызды жобалардың тағы бірі – дизайнерлер байқауы. Сырт көзге бұл аса үлкен жоба болып көрінбеуі мүмкін. Алайда Қазақстандағы спорттық дизайн нарығы әлі де шағын. Сондықтан біз осы салада еңбек еткісі келетін талантты жастарды тауып, оларға мүмкіндік беруді мақсат тұттық.

Байқау қорытындысында сарапшылар мен жанкүйерлердің дауыс беру нәтижесі бойынша Жорсын Ауысхан жеңімпаз атанды. Бұл қазіргі спорт саласында жиі айтылатын әлеуметтік лифт пен кәсіби мүмкіндік ұғымдарының нақты көрінісі болды деп есептеймін.

Байқауда жеңіске жеткеннен кейін бірнеше ай өткен соң Жорсын «Шахтёр» футбол клубының құрамына қосылды. Әрине, оған дейін ешкім танымайтын маман болды деу дұрыс емес. Бірақ дәл осы байқаудан кейін оның жұмыстарына қосымша назар аударылып, кәсіби клубтан ұсыныс алды.

Нәтижесінде ол кәсіби футбол ортасының бір бөлігіне айналды. Сондықтан біз үшін тек футбол өнімін жасау ғана емес, сол өнімнің айналасындағы адамдардың да дамуына ықпал ету аса маңызды. Мейлі ол комментатор болсын, дизайнер болсын немесе спорт саласында мансап құрғысы келетін кез келген жас маман болсын – олардың өсуіне мүмкіндік беру QJ League миссиясының маңызды бөлігі деп есептеймін.

«Шахтёр» футбол клубы және клубтық брендті дамыту

– Клубқа келген кезде «Шахтёрды» медиа, маркетинг және бренд тұрғысынан қалай бағаладыңыз?

— Соңғы уақытқа дейін Қазақстандағы көптеген футбол клубтарында медиа мен маркетинг негізгі бағыттардың бірі ретінде қарастырылмағанын мойындау керек. Көбіне бұл бағыттарға қосалқы міндет ретінде қаралып, оларды дамытуға қажетті ресурс пен мамандар жеткілікті деңгейде бөлінбейтін.

Біз клубқа келген кезде ең алдымен команданы күшейту және кеңейту қажеттілігі анық байқалды. Дегенмен бір нәрсені атап өткен жөн: бізге дейін де «Шахтёр» әлеуметтік желілердегі жұмысы жағынан жаман деңгейде болған жоқ. Бұл – медиаға әрдайым көңіл бөліп келген клубтардың бірі. Әртүрлі кезеңдерде мұнда маркетинг пен коммуникация саласында мықты мамандар еңбек етті. Сондықтан белгілі бір негіз қалыптасқан болатын.

Клуб бренді туралы айтсақ, ең алдымен жаңартылған логотипті ерекше атап өту керек. Әрине, оның дизайнына қатысты түрлі пікірлер болуы мүмкін. Біреуге ұнайды, біреуге ұнамайды. Бірақ қазіргі таңда клубтың заманауи бренд жүйесі қалыптасқанын жоққа шығаруға болмайды. Негізгі логотиптен бөлек, суббрендтер, фирмалық графикалық элементтер, паттерндер және клубтың визуалды стилін толық қалыптастыратын басқа да құралдар бар.

Менің ойымша, визуалды бейне тұрғысынан «Шахтёр» бүгінде Қазақстандағы ең тартымды футбол брендтерінің қатарында. Сондықтан брендті қалыптастыру бағытындағы жұмыстың едәуір бөлігі біз келгенге дейін-ақ атқарылған. Сол үшін бұрынғы командалар мен клуб басшылығына алғыс айту керек.

Алайда бүгінгі басты мәселе визуалдық шешімдерде емес, аудиториямен байланысты күшейтуде жатыр. Бірінші лигада өткізген бірнеше маусым мен Премьер-лигадағы нәтижелердің төмендеуі салдарынан клуб жанкүйерлерінің белгілі бір бөлігін жоғалтты. Бұрынғыдай қаладағы қызығушылық деңгейі де төмендеді.

Сондықтан алдағы кезеңдегі ең маңызды міндеттердің бірі – жанкүйерлерді қайтадан стадионға қайтару. Стадионның жаңғырту жұмыстары аяқталған соң клубты қайтадан қаланың маңызды брендіне айналдырып, команда мен көрермен арасындағы байланысты жаңаша қалыптастыруымыз қажет. Қазір негізгі күш дәл осы бағытқа жұмсалып жатыр.

– Бүгінде клуб алдында қандай негізгі міндеттер тұр? Оның дамуы жолындағы ең күрделі мәселелер қандай болды?

— QJ League тәжірибесіндегідей, мұнда да басты мәселелердің бірі – команда жасақтау. Кәсіби мамандарды табу және оларды жобаға тарту әрдайым ең күрделі міндеттердің қатарында болады.

 Егер лига туралы айтсақ, Астанаға мамандар шақыру әлдеқайда жеңіл. Ал Қарағанды жағдайында белгілі бір ерекшеліктер бар. Мен демограф емеспін, нақты статистикаға сүйеніп пікір айтқым келмейді. Бірақ жеке байқауымша, көптеген жас мамандар уақыт өте келе жаңа мүмкіндіктер іздеп Астана мен Алматыға көшеді.

Сондықтан клубқа білікті кадрлар тарту кейде оңайға соқпайды. Соған қарамастан бұл шешімі жоқ мәселе деп ойламаймын. Қарағанды – кадрлық әлеуеті жоғары үлкен қала. Мұнда талантты да, білікті де мамандар жеткілікті.

Меніңше, мәселе мамандардың жоқтығында емес. Негізгі міндет – оларды дұрыс іздеу, табу және қызықты жұмыс ортасын қалыптастыру. Егер осы бағытта жүйелі жұмыс жүргізілсе, мықты команда құруға толық мүмкіндік бар.

– Жанкүйерлердің, өңір тұрғындарының және әлеуетті серіктестердің санасында «Шахтёрдың» қандай бейнесін қалыптастырғыңыз келеді?

— Қазір біз дәл осы бағытта жұмыс істеп жатырмыз. Бірақ ең алдымен ашық клуб болғымыз келеді.

Біз жанкүйерлермен, қала тұрғындарымен және қоғамның әртүрлі топтарымен байланыс нүктелерін көбейтуді көздейміз. Кез келген диалогқа, серіктестікке және бірлескен жобаларға ашықпыз.

Өйткені біз «Шахтёрдың» жай ғана футбол клубы емес екенін жақсы түсінеміз. Ол – өңірдің ажырамас бөлігі, қаланың тарихы мен болмысының бір бөлшегі. Тіпті белгілі бір деңгейде Қарағандының өзіндік келбетін қалыптастыратын құндылықтардың бірі деп айтуға болады.

Сондықтан біздің басты мақсатымыздың бірі – қала тұрғындарының клубқа деген ықыласын, құрметін және қызығушылығын қайта ояту. Ал мұны ашықтықсыз жүзеге асыру мүмкін емес деп ойлаймын. Сондықтан бұл – қазіргі кезеңдегі ең маңызды міндеттердің бірі.

Бизнес қауымдастығына келсек, біз оларға да ашық екенімізді көрсеткіміз келеді. Клубпен әріптестік орнату тек тиімді ғана емес, сонымен қатар жайлы әрі өзара пайдалы болуы тиіс деп есептейміз.

Әрине, мұндай нәтижеге бірден қол жеткізу мүмкін емес. Бұл уақыт пен жүйелі жұмысты талап ететін үдеріс.

Мысалы, спорттық нәтиже тұрғысынан қарасақ, мемлекеттік қаржыландыруға сүйенетін клуб белгілі бір уақытта қаржы тауып, қысқа мерзім ішінде мықты ойыншыларды жинап, чемпион атануы мүмкін. Бірақ келесі маусымда сол футболшылардың бәрі басқа клубтардың намысын қорғап жүруі де ғажап емес.

Ал маркетинг, коммуникация және клубтық брендті дамыту мәселесінде бәрі басқаша. Мұнда бір күнде нәтиже шығару немесе бір сәтте жаңа серіктестер табу мүмкін емес. Сондықтан біз бұл бағыттағы жұмысты кезең-кезеңімен, жүйелі түрде жүргізіп келеміз.

– Қазіргі таңда жанкүйерлерді стадионға қайтару және клубқа жаңа буынды тарту қалай жүріп жатыр?

— Биыл мамыр айында Бірінші лигадағы «Шахтёрдың» матчтарының басым бөлігі күндізгі уақытта, шамамен сағат үште өтті. Әрине, мұндай уақытта жұмысын тастап, стадионға келу көпшілік үшін оңай емес.

Соған қарамастан матчтарға тұрақты түрде келіп жүрген жанкүйерлер болды. Жалпы клубтың жас аудиториясы бар деп айтуға болады. Әсіресе 15–16 жасқа дейінгі балалар мен жасөспірімдердің қызығушылығы байқалады. Алайда аудитория құрылымында белгілі бір алшақтық бар. Жұмыс істейтін, тұрақты табысы бар орта буын жанкүйерлердің үлесі қазір өте аз.

Сондықтан біздің негізгі міндеттеріміздің бірі – дәл осы аудиторияны стадионға қайта тарту. Менің ойымша, клубтың Премьер-лигаға оралуы және матчтардың кешкі уақытта өткізіле бастауы бұл мәселені толық шешпесе де, жұмысты айтарлықтай жеңілдетеді. Адамдардың футбол көруге қолайлы уақыты көбейеді, ал бұл өз кезегінде жанкүйерлер санын арттыруға мүмкіндік береді.

 

BASTA! жобасы және спорт индустриясындағы білім беру

– BASTA! секілді білім беру жобалары бүгінде Қазақстанның спорт индустриясын дамыту үшін қаншалықты маңызды?

— BASTA! жобасы дәл уақытында қолға алынған бастама деп ойлаймын. Өйткені қазір Қазақстанда жекеменшік инвестиция мен демеушілік қаржыға сүйенетін спорт клубтарының саны артып келеді.

Соған сәйкес медиа, маркетинг және аудиториямен жұмыс істеу тәсілдері де өзгере бастайды. Ал осы бағыттарды кәсіби деңгейде алып жүре алатын мамандардың саны әзірге көп емес.

Сондықтан мұндай білім беру жобаларының қажеттілігі өте жоғары. Олар саланың дамуына серпін беріп қана қоймай, жаңа буын мамандарын даярлауға мүмкіндік жасайды.

– Қазіргі таңда спорт ұйымдарына контент, маркетинг және digital бағытында жаңа көзқарастағы жас мамандар қаншалықты қажет?

— Әрине, спорт саласына жаңа идеялармен келетін жас мамандар әрқашан қажет.

Көптеген ұйымдар тың көзқарасы бар кадрларды іздейді және оларды өз командаларында көргісі келеді.

Бірақ бір нәрсені түсіну маңызды: спорт индустриясының өзіндік ерекшелігі бар. Бұл фриланс, қоғамдық тамақтану саласы немесе басқа бағыттардан өзгеше орта.

Спорттағы жұмыс кестесі де ерекше. Іс-шаралардың басым бөлігі демалыс күндері өтеді. Көп жағдайда жұмыс кешкі уақытқа дейін жалғасады. Сондықтан осы ерекшелікке дайын болу керек.

Өкінішке қарай, тәжірибе көрсеткендей, жас мамандардың кейбірі осы талаптарды ескере бермейді. Ал спорт саласында табысқа жету үшін оның ішкі тәртібі мен ырғағын қабылдай білу маңызды.

– BASTA! жобасының идеясы сізді несімен қызықтырды? Мұндай бастамалар саланың дамуына не береді деп ойлайсыз?

— Осындай жобалардың пайда болып жатқаны қуантады.

Өзім де бір кезде спорт саласына кіру өте қиын деп ойлайтынмын. Шын мәнінде, бұл рас. Бұл ортаға жол табу оңай емес.

Сондықтан BASTA! сияқты жобалар жастарға жаңа мүмкіндіктер ашып, олардың арманына жету жолын қысқарта алады деп есептеймін.

Спорт индустриясында жұмыс істегісі келетін адам үшін мұндай алаңдардың болуы – үлкен мүмкіндік. Сондықтан бұл жобаның маңызын жоғары бағалаймын.

– Спорт индустриясында мансап құрғысы келетін жастар үшін қандай қасиеттер мен дағдылар маңызды деп санайсыз?

— Белгілі бір бағдарламаларды меңгеру немесе нақты техникалық дағдылардың тізімін айтып бере алмаймын. Мысалы, Photoshop бағдарламасында жұмыс істеу, After Effects арқылы анимация жасау немесе басқа да құралдарды игеру маңызды болғанымен, оларды кейін үйренуге болады.

Көптеген кәсіби дағдылар уақыт өте келе қалыптасады. Үйренуге болады, тәжірибе арқылы жетілдіруге болады.

Ал адамға сырттан бере алмайтын бір ғана қасиет бар. Ол – ниет.

Сондықтан мен үшін жұмыс істеуге деген құлшыныс, үнемі дамуға ұмтылу және іске адалдық көбіне кәсіби машықтардың өзінен де маңыздырақ.

Өйткені табиғи қабілеті жоғары болғанымен, еңбек етуге ынтасы жоқ адам ұзақ мерзімде тәртіпті, еңбекқор және мақсатына берік адамнан қалып қояды.

Сол себепті жас мамандардан ең алдымен көргім келетін қасиеттер – тәртіп, талпыныс және табандылық.

Заманауи спорттық маркетинг және индустрияның болашағы

– Басқару, маркетинг және коммуникация тұрғысынан алғанда қазақстандық спортқа бүгінде не жетіспейді?

— Меніңше, қазақстандық спортқа ең алдымен жүйелілік, тиімді ұйымдастыру және нақты қалыптасқан бизнес-процестер жетіспейді.

Өйткені бүгінгі таңда еліміздегі спорт ұйымдарының басым бөлігі әлі де толыққанды бизнес қағидаттарымен жұмыс істейді деп айта алмаймыз.

Бұл – ең маңызды мәселелердің бірі. Кез келген бизнесті алсақ, оның қызметі тұтынушыға бағытталады. Компания B2B немесе B2C сегментінде жұмыс істей ме, айырмашылығы жоқ — барлық шешім аудиторияның сұранысы мен қажеттілігіне сүйеніп қабылданады.

Ал спорт саласында ұзақ уақыт бойы жағдай басқаша болды. Көптеген ұйымдар жанкүйерлер мен көрермендердің мүддесіне емес, қаржыландырушы тараптың немесе жергілікті атқарушы органдардың сұранысына көбірек бейімделіп жұмыс істеді.

Белгілі бір мағынада клубтар мен спорттық жобалардың басты аудиториясы жанкүйерлер емес, оларды қаржыландыратын құрылымдар болып келді.

Сондықтан бізге ең алдымен клиентке бағытталған басқару мәдениеті мен тиімді бизнес-процестер қажет деп ойлаймын.

Алдағы уақытта спорт саласына жаңа буыннан шыққан білікті менеджерлер көбірек келсе, бұл жағдайдың біртіндеп өзгеруіне мүмкіндік болады деп сенемін.

– Спорттық маркетинг саласында дамығысы келетін мамандар қандай халықаралық жобаларға, клубтарға немесе лигаларға назар аударуы керек?

— Бір ғана жобаны немесе бір ғана ұйымды үлгі ретінде көрсету қиын. Менің ойымша, мүмкіндігінше әртүрлі жобаларды бақылап, олардың тәжірибесін зерттеу керек.

Мысалы, Англиядағы футбол индустриясын тұрақты түрде қадағалауға болады. Өзіме Германия Бундеслигасының тәжірибесі ұнайды. Әсіресе «Боруссия» Дортмундтың жанкүйерлермен жұмыс істеу тәсілдері мен клуб мәдениеті қызықты.

Сондай-ақ «Лейпциг» те қазіргі заманғы спорттық менеджмент пен маркетингтің жақсы үлгілерінің бірі деп есептеймін.

Бұдан бөлек, MLS-тің даму тәжірибесіне назар аударған жөн. NBA, NHL және жалпы америкалық спорт клубтарының жұмысы да көптеген пайдалы идея ұсына алады. Әрине, барлық жобаны мінсіз деп айтуға болмайды, бірақ бұл нарық өте күшті әрі қарқынды дамып келеді.

Англия Премьер-лигасы коммерциялық тұрғыдан әлемдегі ең табысты спорттық өнімдердің бірі саналады. Сондықтан ондағы тәжірибеден де үйренер дүние көп.

Жалпы, бір ғана бағытпен шектелудің қажеті жоқ деп ойлаймын. Керісінше, көбірек бақылап, түрлі нарықтарды зерттеп, әртүрлі клубтар мен лигалардың жұмысын салыстыру маңызды.

Спорттық маркетингте кәсіби тұрғыдан өскісі келетін адам үшін кең көзқарас пен жақсы кәсіби талғам қалыптастыру өте маңызды. Ал ол үшін әлемдегі мықты жобаларды үздіксіз бақылап, олардың тәжірибесін саралап отыру қажет.